Arheološko područje Debelo brdo

Arheološko područje – Debelo brdo, prahistorijsko gradinsko naselje, antički i kasnoantički odbrambeni objekat, općine Novo Sarajevo i Centar u Sarajevu, se nalazi na zapadnom izdvojenom obronku masiva Trebevića, koji se izdiže oko170 m nad dolinom Miljacke, na 746 m nadmorske visine

Historijski podaci

            Pisanih historijskih podataka nema. Život na Debelom brdu trajao je od eneolita 2000/1700. godine prije naše ere, preko bronzanog doba, starijeg i mlađeg željeznog doba, do početka naše ere, te kroz cijeli antički i kasnoantički period, sve do kraja VI stoljeća.

Na Debelom brdu je bilo jedno od najznačajnijih prahistorijskih naselja bronzanog doba doba (1800-1300. godine prije naše ere) u unutrašnjosti sjeverozapadnog Balkana. Vizuelno je bilo povezano sa gradinama na obroncima oko doline Miljacke, kao i sa gradinom na Gradcu na Ilinjači u Gornjem Kotorcu, na rubu Sarajevskog polja.

U antičkom i kasnoantičkom periodu, na Debelom brdu, kao i na Ilinjači, podignuta su utvrđenja,  koja su štitila obližnja civilna naselja u dolini. Utvrđenje na Debelom brdu štitilo je antičko naselje koje se u kotlini kroz koju teče Miljacka protezalo od raskrsnice kod Alipašine džamije na istoku do Kampusa (bivše Kasarne «Maršal Tito») na zapadu. Istovremeno, utvrđenje na Gradcu na Ilinjači štitilo je antičko naselje na Ilidži.     

 

2. Opis dobra

            Nalazi na Debelom brdu svjedoče o kontinuiranom naseljavanju ovog gradinskog, tj. odbrambenog položaja. I pored dugotrajnosti ovog naselja (oko 2600 godina), radi erozije tla i prirode samog lokaliteta, o dugotrajnom naseljavanju u prahistoriji, antičkom i kasnoantičkom dobu svjedoči u punoj mjeri pokretni arheološki materijal, dok su ostaci odbrambenog objekta parcijalni.

 

Prahistorijski period

            Gradinski položaj Debelog brda bio je centralna odbrambena tačka i sklonište za okolno stanovništvo koje je imalo u početku svoje nastambe na Zlatištu i Soukbunaru, a kasnije vjerovatno i na samom Debelom brdu.

Najstariji keramički nalazi na Debelom brdu pripadaju kasnom neolitu, kada se, prodorom novih eneolitskih populacija, neka manja grupa neolitskog stanovništva povukla na gradinski položaj (u III mileniju prije naše ere). 

Drugi stratum pripada eneolitskom dobu, kasnoj fazi vučedolske kulture, datiranoj u 2000-1800 (1700) godinu prije naše ere. Zastupljena je u velikom broju primjeraka tipična vučedolska keramika, kalupi za livenje raznih metalnih  predmeta, igle, šila, lisnati bodeži, sjekire i dijelovi cijevi za mijeh. (Čović, 1976, 107-110)

            Treći kulturni stratum - pripada ranom bronzanom dobu (po hronološkoj tablici za centralnu Evropu od 1800. do 1600/1500. godine prije naše ere, a prema novijim analizama C14 od 2200. do 2100, tj. od 1800. do 1700. godine prije naše ere). Sa susjednim lokalitetima na Soukbunaru i Zlatištu, Debelo brdo u tom periodu čini jedinstven naseobinski kompleks, i ujedno postaje jedno od najznačajnijih nalazišta. Ne zna se pouzdano koji su dijelovi bili naseljeni, kao ni to da li je naselje bilo zbijenog tipa kao na istovremenim lokalitetima u Varvari kod Prozora i na Podu kod Bugojna. Podataka o oblicima kuća također nema. Uzrok tome leži u stanju slojeva na lokalitetu, tj. u činjenici da je materijal spiran i uglavnom nalažen na padinama Debelog brda u sekundarnom položaju, a djelimično i u metodi kopanja 1889-1896. godine. Iako je naselje na samom Debelom brdu bilo gradinskog tipa, nije imalo fortifikacije izgrađene od trajnog materijala. Tu su živjeli nosioci kulture južnobosanske grupe u takozvanoj, geografski i kulturno, prelaznoj zoni. Područje prelazne zone u ranom bronzanom dobu preplavio je val novog stanovništva koje je protjeralo ili asimiliralo grupe autohtone, eneolitske populacije. (Čović, 1983, 183) U ovoj zoni, koja obuhvata gornje tokove rijeka Neretve, Bosne i Vrbasa, se nalazi materijal koji se po nekim osobinama vezuje za materijal sa nalazišta uz istočnu jadransku obalu i neposrednog joj zaleđa, ali i sa materijalom Podunavlja i centralnog Balkana. (Čović, 1983, 172-173) Na Debelom brdu se nailazi i na materijal koji je zajednički ili srodan sa materijalom iz istovremenih glasinačkih tumula. (Čović, 1983, 179)

            U periodu srednjeg bronzanog doba, koji je trajao prema centralnoevropskoj hronološkoj tablici od 1600. do 1500/1400. godine prije naše ere, na prostoru zapadnog Balkana završava se dug i spor proces pomicanja manjih etničkih grupa i njihovo prilagođavanje novim uvjetima života. To se očituje u sporom formiranju autohtone komponente u materijalnoj kulturi, i pored utjecaja iz Podunavlja i jadranske regije, što se naročito primjećuje na oblicima i razvoju tipova naseobinske keramike.

            Debelo brdo sa Zlatištem i Soukbunarom je jedno od najvažnijih nalazišta kasnog bronzanog doba (1400-1300/1100. godine prije naše ere). Neposredna okolina Sarajeva i dalje pripada prelaznoj zoni, čija je teritorija u ovom periodu sužena na sjevernu Hercegovinu i južnu Bosnu. Naselje na Debelom brdu je i dalje jedno od najvećih gradinskih naselja koje se pružalo u dužini od nekoliko stotina metara, obuhvatajući više zaravanaka i padina kao i dva manja brda (Debelo brdo i Zlatište). Naseobinski kompleks, pored platoa Grad na Zlatištu i platoa na Debelom brdu, na kojima su bile gradine, obuhvatao je plato ispod strmih stijena kod Soukbunara, te zaravanke i male kotline između Debelog brda i Zlatišta. Radi se o naselju sa manjim utvrđenim dijelovima i sa otvorenim naseljima ispod i oko njih. Pretpostavlja se da je naselje bilo organizirano kao i u prethodnim periodima bronzanog doba, tj. da su nastambe bile grupirane u manje skupine. Od oruđa i oružja zastupljeni su keltovi (šuplje sjekire), bronzana koplja, kratki mačevi-bodeži, te kalupi za livenje ovog oružja. Naselje na Debelom brdu je ujedno bio već ustaljen i dugovječan zanatski i proizvodni centar, i odaje stabilnu i čvrsto organiziranu društvenu zajednicu. Ovdje se kao import ili kao utjecaj javlja materijal srednjobosanske kulturne grupe. Kulturne grupe kasnog bronzanog doba se  definiraju kao  samostalne kulturno-etničke zajednice s jasno izraženim obilježjima materijalne i duhovne kulture. (Čović, 1983a, 434)  Pored toga, na materijalu sa Debelog brda javlja se i import iz Italije (sjekire sa lepezasto proširenom oštricom). Nalazi sa Debelog brda, kao i sa ostalih gradina u Sarajevskoj kotlini (Fortica na Bakijama, Obhodža, Gradac na Ilinjači u Gornjem Kotorcu), pokazuje i materijal posve drugog tipa kakvog nema u srednjobosanskoj grupi, a to je srodnost sa materijalom sa glasinačkog područja. (Čović, 1983a, 406)

            Iz starijeg željeznog doba, od 900. do 300. godine prije naše ere, prema keramičkom materijalu na Debelom brdu i Varvari kod Prozora, izveden je zaključak da su veze i kontakti plemena koja su živjela u srednjem toku rijeke Bosne i gornjem toku Vrbasa (srednjobosanska kulturna grupa) sa onim koja su živjela južnije, u gornjem toku rijeke Bosne, bile intenzivne i trajnog karaktera, s tim da su plemena koja pripadaju srednjobosanskoj kulturnoj grupi bila vjerovatno nadmoćnija. (Čović, 1987, 524-525) Nalazi iz tog perioda na Debelom brdu su brojni. Pred kraj tog perioda nestaje naselje na Soukbunaru.

Na sjevernim obroncima Debelog brda nađeno je mnogo pokretnih nalaza iz skoro svih prahistorijskih perioda, od eneolita do latena: mnoštvo keramičkih ulomaka, 119 cijelih posuda, preko 590 tkalačkih pršljenova, piramidalnih utega za tkalačke stanove i  ribarske mreže. Od mnogobrojnog koštanog materijala, koji je uglavnom izrađivan od srnećih i jelenjih rogova, izdvajaju se razni šiljci za bušenje kože, dijelovi nakita, privjesci, strugalice i češljevi. Od metala je rađeno oruđe i oružje i dijelovi nakita.  Od kamena su izrađivani brusevi, žrvnjeni, privjesci slični onima iz vojničkih grobova na Glasincu (halštat), a nožići od obsidijana, posebno u starijem željeznom dobu (halštatu), su vjerovatno import.

 

Antički i kasnoantički period

            Pošto je  pokretni arheološki materijal iz antičkog i kasnoantičkog doba većinom nađen u očuvanom tankom kulturnom sloju unutar zidina utvrđenja i u kulama A i B, pretpostavlja se da je ovdje bilo neko manje rimsko utvrđenje od I do IV stoljeća, a da je utvrđenje, čiji su ostaci otkriveni 1893. godine, sagrađeno negdje iza 535. godine, kada su ovi krajevi opet pripojeni Justinijanovom carstvu. (Basler, 1972, 55-56) Utvrđenje na ovoj strateški dobro izabranoj tački služilo je između ostalog za odbranu naselja koje se nalazilo na obje obale Miljacke (danas od Alipašine džamije do Kampusa) i na drugoj obali po obližnjim padinama oko Vrbanja mosta. Zidine utvrđenja se nalaze na jugozapadnoj polovini lokaliteta. Bedemi vode uz jugozapadni, zapadni i sjeverni rub Debelog brda, i to uz lakše pristupačne dijelove prirodne glavice. Istočna strana terena je zaštićena stijenom uz koju je jako otežan pristup. Utvrđenje ima dva bedema: južni i zapadni kao vanjski (dužine oko 118 m) i sjeverni unutrašnji (dužine 72,5 m). Ulaz (širine 3,2 m) u tvrđavu je bio na zapadnoj strani, skoro kod sjeverozapadnog ugla bedema. Ispred njega se nalazila mala kula (A) četverougaone osnove. U kuli je bio pod od krečnog maltera. Na jugoistočnom kraju utvrđenja se unutrašnji bedem završavao kulom četverougaone osnove, dimenzija 8,5 x 4,5 m (kula B). Fiala je zatekao ovu kulu u visini do iznad prvog sprata sa  očuvanim omalterisanim stropom. Pri zaštitnim iskopavanjima 1983. godine, tragovi stropa više nisu zatečeni. Bedemi imaju izlomljene linije, građeni su od grubo priklesanog kamena, dimenzija 0,4(0,6) x 0,2 m, vezanog krečnim malterom. Ostaci bedema su se očuvali do 1893. godine u visini od 0,6 do 1,3 m skoro po cijeloj dužini, dok su 1983. godine zatečeni ostaci zidova samo u jugozapadnom i zapadnom dijelu i to do visine od oko 0,6 m (oko 3 reda kamenja).

Unutar bedema, iz antičkog perioda (I - IV stoljeća) nađeno je mnogo domaće i importirane keramike (1895, 125), dijelovi noževa, dlijeta, kopči za pojaseve, bronzanih dugmeta i šivaćih igala, podloge za ogledalca, poljoprivredni alat (motike, dio pluga, svrdla, strjelice). Između ostalog, nađene su dvije keramičke boce rađene na grnčarskom kolu. Na dnu jedne od njih je natpis minuskulnim kurzivom na latinskom:  EGO IVSTVS OLARIVS ET MANUS MEAS RVGETVS ET FETETVS. Opći smisao natpisa je: “Ja sam pravi lončar, a moje su ruke prljave a plodne.” (Sergejevski, 1947, 39-40) Uz keramiku brojni su nalazi staklenog posuđa. Nađeno je i nekoliko komada antičkog novca, od srebrnog novčića grada Dirrachia i denara iz 32. godine kao najranijih primjeraka (Sergejevski, 1947, 40), do sitne bronze Vetrania, kovanog u Sisku 350. godine (Sergejevski, 1947, 41), te novčića Konstantina Velikog i Konstantina II (Fiala, 1895, 130).

            Iz kasnoantičkog perioda nađeni su komadi koštanih češljeva, krstaste fibule sa lukovičastim završecima, vaga, utezi za vagu i razne kopče. (Vinski, Fiala,  1894, T.XII, 11-14; isti, 1985, T.XV, 16; Vinski, 1967, 50, nap. 609 i 610; isti 1969, 193-199)

           

3. Dosadašnja zakonska zaštita

U postupku koji prethodi donošenju konačne odluke o proglašenju dobra nacionalnim spomenikom, izvršen je uvid u akte o zaštiti dobra i utvrđeno je:

-     da arheološko područje - Debelo brdo, koje se nalazi na području općina Novo Sarajevo i Centar u Sarajevu, nije stavljen pod zaštitu Republičkog zavoda za zaštitu kulturnog i prirodnog naslijeđa Bosne i Hercegovine,

-     u Kantonalnom zavodu za zaštitu kulturno-historijskog i prirodnog naslijeđa, Sarajevo, lokalitet je uveden kao evidentirani spomenik kulture i nalazi se na Listi evidentiranih, prethodno zaštićenih i zaštićenih spomenika kulture revidiranoj 1. septembra 2004. godine,

-     Prostornim planom Republike Bosne i Hercegovine do 2002. godine valoriziran je u I kategoriju.

 

4. Istraživački i konzervatorsko-restauratorski radovi 

1889-1896. godine istraživanja je vršio Franjo Fiala.

1983. godine vršeno je zaštitno i reviziono iskopavanje u organizaciji Gradskog zavoda za zaštitu i korištenje kulturno-istorijskog i prirodnog nasljeđa, Sarajevo. Iskopavanjem su rukovodili mr. Lidija Fekeža i mr. Blagoje Govedarica.  Iskopavanje je teklo paralelno sa gradnjom vojnog objekta - centra veze tadašnje JNA.

            Pokretni arheološki materijal sa iskopavanja 1889-1896. godine je deponiran u Zemaljskom muzeju u Sarajevu, a materijal sa iskopavanja 1983. godine bit će predan Muzeju grada Sarajeva.